Transparantie is het slechtste idee van de laatste 20 jaar

maandag 22 december 2014 | Omni | alle artikelen

Door André de Vos


De manier waarop de sector over pensioenen communiceert is volstrekt contraproductief, vindt Victor Lamme. “Informatie en transparantie leiden alleen maar tot angst.”

Op de gang wachten bij neurowetenschapper Victor Lamme is geen straf. Het prikbord van de afdeling psychologie geeft een boeiend overzicht van komende onderzoeksactiviteiten. Gezocht: proefpersonen voor alcoholtraining (18-21 jaar), enthousiaste lezers (mét en zonder dyslexie), cannabisgebruikers, traumaslachtoffers en goede slapers. Ook gezonde ouderen worden gevraagd, met onbekend doel. Pensioenonderzoek?

 

Eenmaal binnen in het kantoor van Lamme – interieur met kopieën van designstoelen van Eames en Mies van der Rohe - is er weinig nodig om de hoogleraar met de uitgesproken meningen aan de praat te krijgen over pensioenen. De financiële sector is voor hem een dankbaar onderzoeksgebied.

 

Pensioen roept negatieve emoties op, zo blijkt uit onderzoek van Lamme. Ons onderbewuste associeert pensioen met ziekte, dood en armoe. En de pensioensector doet er weinig aan dat beeld ten positieve te beïnvloeden, vindt Lamme. “De sector communiceert laf. De burger wordt bedolven onder informatie. Alles over de schutting gooien bij de deelnemer, die het vervolgens zelf mag uitzoeken. Dat is toch niets anders dan het eigen straatje schoonvegen?”

 

Het brein is populair, ook in de financiële sector. Inzichten uit de neurowetenschap, waarbij MRI-scanners in de hersenen de reacties op bepaalde stimuli meten, vinden breed ingang. Neurofinance en neuromarketing onderzoeken het financiële gedrag van de consument aan de hand van oplichtende hersenkwabben. Nieuwe inzichten maken het mogelijk het (koop)gedrag te voorspellen. De onvermijdelijk lijkende conclusie: mensen handelen niet rationeel en modellen die van de ratio uitgaan moeten dus met argwaan worden bekeken.

 

Het probleem is dat ook de pensioensector, daartoe aangespoord door toezichthouders AFM en DNB, de ratio aanspreekt. Niet bepaald de manier om mensen enthousiast te maken. Pensioen ís al zo’n lastig onderwerp. Rationeel weten we dat sparen voor je pensioen goed is, maar ons instinct is gericht op directe bevrediging, niet op verstandige beslissingen voor een prettige oude dag. En het instinct wint.

 

“De pensioensector bereikt met de huidige manier van communicatie het tegenovergestelde van ze beoogt. Transparantie en informatie voorzien pensioen van een extra angstprikkel. En angst leidt zelden tot gewenste reacties. De sector vertelt ons dat je niet weet wanneer je je pensioen krijgt en dat de hoogte ervan onzeker is. We moeten zelf iets doen, maar wat is onduidelijk. Vrijwillig bijsparen? Doet niemand. Gevolg is dat mensen steeds minder vertrouwen in het stelsel krijgen. Het draagvlak brokkelt af, terwijl we dat juist willen behouden. Want pensioen is in essentie een goede voorziening en we hebben in Nederland nog altijd het beste stelsel van de wereld.”

 

Toezichthouders AFM en DNB zitten met hun roep om transparantie volstrekt op het verkeerde spoor, volgens Lamme. “Belachelijk. Toezichthouders moet verboden worden zich met communicatie bezig te houden. Transparantie is het slechtste idee van de laatste twintig jaar. Je bereikt het omgekeerde van wat je wil. Transparantie over hoge inkomens doet de inkomens stijgen in plaats van dalen. Transparantie over pensioenen geeft geen vertrouwen, maar ondermijnt het vertrouwen.”

 

Waar pensioenbestuurders de afgelopen jaren riepen dat pensioen niet met het Zwitserlevengevoel moet worden geassocieerd, beweert Lamme het tegendeel. Als we aan de emotionele burger willen appelleren in plaats van aan de rationele, moeten pensioenfondsen zekerheid bieden, geborgenheid, het gevoel van controle, zelfs als je de boel een beetje bedondert. “Je kunt mensen alleen maar zo gek krijgen dat ze sparen voor later door ze iets te beloven. Precies wat die Zwitserleven-reclames doen. Pensioenfondsen moeten gouden bergen beloven, nou ja, een beetje gouden bergen. Daar vallen mensen voor, al weten ze dat het beeld niet helemaal klopt. De les die je zou kunnen leren is dat pensioenfondsen garanties moeten bieden. Dat wíllen mensen. Die 70 procent is niet haalbaar, laten we er dan 40 procent van maken. Dat moet toch kunnen. Pensioenfondsen moeten niet zeggen dat alles onzeker is, maar dat het geld bij hun in vertrouwde handen is. Neem een voorbeeld aan dokters. Die zijn niet zo bang. Die verklaren een patiënt na vijf jaar kankervrij, ook al kan dat formeel niet. En dat weten dokter én patiënt. Maar de patiënt heeft dat perspectief nodig. De pensioensector durft niets meer te beloven, terwijl de onzekerheden daar echt niet groter zijn.”

 

Lamme is voorstander van een zekere mate van keuzevrijheid bij pensioenen, omdat mensen nu eenmaal graag aan de knoppen draaien. Letterlijk. Hij haalt een onderzoek aan waarbij bewoners van een verzorgingstehuis allemaal een eigen thermostaat kregen. Het aantal klachten over de temperatuur in het huis daalde met tachtig procent. Frappant, want de thermostaat was nergens op aangesloten. “Het gaat om de illusie van keuze. Echte keuzevrijheid moet in de pensioensector beperkt blijven. Ik ben er voorstander van dat mensen een eigen pensioenpotje krijgen. Dat is duidelijker dan die grote pot van wie niemand weet van wie het is. Verder blijft paternalisme noodzakelijk. Als we vrijwillig voor ons pensioen moeten sparen, doen we het niet. Als we zelf mogen beleggen, gaat het helemaal mis. Daar heb je pensioenfondsen voor nodig. Dat vind ik dan weer zo verwonderlijk. Pensioenfondsen zijn keigoede beleggers. Dat zouden ze van de daken moeten schreeuwen, maar daar hoor je ze amper over.”

 

Om pensioenen aantrekkelijker te maken, moeten pensioenfondsen aansluiten bij wat de deelnemer nu belangrijk vindt. Kinderen die zich geen zorgen hoeven maken over hun ouders, de geborgenheid van een eigen huis, ook in de toekomst. “Maar nee, we gaan met de Wet Pensioencommunicatie communiceren in koopkracht. Dan lijkt het alsof we nog minder overhouden. En het blijft onzeker, want wie kan de inflatie voorspellen?”

 

De pensioensector is volgens Lamme te veel bezig met het managen van verwachtingen en te weinig met het beïnvloeden van deelnemers. “Het is dezelfde fout die Sire maakt. Die willen mensen ergens ‘bewust’ van maken. En ze zijn nog trots ook als dat lukt. Maar als je zinloos gewild laat zien in tv-spotjes, neemt niet alleen het bewustzijn toe, het zinloos geweld neemt ook toe. De spiegel die je mensen voorhoudt leidt tot kopieergedrag, niet tot minder zinloos geweld. Bij het pensioen zijn we nu vooral bezig mensen bewust te maken van de onzekerheden. We bieden geen enkel perspectief. Als mensen al in actie komen, is er maar een logische beweging. Op weg naar de uitgang, weg bij die pensioenen.”

 

--- kader ---

 

Victor Lamme (1959) studeerde geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde aan het Interuniversitair Oogheelkundig Instituut. Hij was postdoc op MIT in de VS en onderzoeker aan het Nederlands Instituut voor Neurowetenschap. Sinds 2002 is Lamme hoogleraar cognitieve neurowetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Zijn oratie ‘Weg met de psychologie’ had de vorm van een dialoog met God. Lamme is partner van het neuro-onderzoeksbedrijf Neurensics, dat commercieel onderzoek verricht. Hij schrijft artikelen voor wetenschappelijke toptijdschriften (Nature, Science) en het grote publiek (NRCnext). Hij schreef de bestseller ‘De vrije wil bestaat niet’. Af en toe verschijnt Lamme in praatprogramma’s.